Back

ⓘ Փորթուկալ




                                               

Քատաւալ (Փորթուկալ)

Քատաւալ աւան մըն է Փորթուկալի Լիզպոն շրջանին մէջ: 2011 թուականին Քատաւալի բնակչութիւնը 14.228 էր 174.89քմ քառակուսի տարածքի մը մէջ: Ներկայ քաղաքապետը Արիսթիտէս Լուրենսօ Սէսիոն է, ընտրուած Ընկերվար-Ժողովրդավար Կուսակցութեան կողմէ:

Փորթուկալ
                                     

ⓘ Փորթուկալ

Փորթուկալ, պետութիւն՝ Հարաւային Եւրոպային մէջ։ Փորթուկալը Եւրոպայի ամէնէն արեւմտեան երկիրն է։ Արեւմուտքէն եւ հարաւէն սահմանակից է Ատլանտեան ովկիանոսին, հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Սպանիոյ։ Մայրաքաղաքը Լիզպոնն է։

                                     

1.1. Պատմութիւն Հնագոյն Շրջան

Հին քարէ դարերէն, Փորթուկալի տարածքին, մարդիկ բնակութիւն հաստատած են ։ Պրոնզէ դարուն Փորթուկալի հիւսիսային շրջանին մէջ զարգացած է մետաղամշակութիւնը։ Ք․Ա․ Ա. հազարամեակի բ. կիսուն, Փորթուկալի տարածքին բնակութիւն հաստատած են կելտերը, Ք․Ա․ Դ Գ. դարերուն՝ լուզիտանները, որոնց հիմնական զբաղումը անասնապահութիւնը եղած է։ Ք․Ա․ Բ. դարերու սկիզբը անոնք պայքար մղած են երկիր ներխուժած հռոմէացիներուն դէմ եւ միայն Ք․Ա․ Ա. դարու վերջը Հռոմ յաջողած է կոտրել լուզիտաններու դիմադրութիւնը եւ անոնց տարածքը դարձնել Լուզիտանիա՝ Հռոմի գաւառ։ Հռոմէացիները տիրած են մինչեւ Ք․Ե․ Ե. դարու սկիզբը։

                                     

1.2. Պատմութիւն Արաբա-Սպանական Տիրապետութիւն

713-718-ին Փորթուկալը նուաճած են արաբներն ու պերպերները եւ 756-էն ետք անիկա դարձած է Գորտովայի էմիրութեան 929-էն խալիֆայութեան մէկ մասը։ Ռեգոնգիստայի ընթացքին Ժա Ժբ. դարերու սկիզբը Փորթուկալի ազատագրուած հողերը մտած են Սպանական Լեւոնի թագաւորութեան կազմին մէջ։ Լեւոնի արեւմտեան սահմանները ամրացնելու նպատակով, թագաւոր Ալֆոնզ Դ. ստեղծած է յատուկ կոմսութիւն մը եւ շնորհած իր փեսային՝ Հենրի Պուրկունտացիին, որ անուանուած է Փորթուկալական կոմս։

                                     

1.3. Պատմութիւն Փորթուկալի Անկախութիւն

Հենրիի որդին՝ կոմս Աֆոնսզօ էնրիկիշը, մաւրերուն դէմ տարած մեծ յաղթանակէն 1139 ետք, ինքզինք թագաւոր հռչակած է։ Փորթուկալի անկախութիւնը Լեւոնը ճանչցած է 1143-ին։ Ժգ. դարու կիսուն, Փորթուկալի տարածքը ամբողջովին ետ նուաճուած է մաւրերէն։ Ժբ Ժգ. դարերուն Փորթուկալի մէջ ձեւաւորուած են աւատական յարաբերութիւնները, գիւղացիներուն հիմնական մասը անձնական կախման մէջ ինկած է աւատներէն, բայց պահպանուած է աղքատ գիւղացիութեան զգալի խաւը։ Շնորհիւ Փորթուկալի յարմար աշխարհագրական դիրքին, արագօրէն զարգացած են քաղաքները ինչպէս՝ Լիզպոն։ Ժգ. դարուն ձեւաւորուած են քորթէզները։ Ժդ Ժե. դարերուն Փորթուկալի թագաւորները վարած են պետական իշխանութեան կեդրոնացման քաղաքականութիւն, ճնշած մեծ աւատներու խռովութիւնները, յենած՝ ծառայող ազնուականութեան ու կաթողիկէ եկեղեցւոյ վրայ։ Խուան Բ. թագաւորի 1481-1495 օրով յատկապէս դրսեւորուած է թագաւորական իշխանութեան ուժեղութիւնը. ան սահմանափակած է մեծ աւատներու իրաւասութիւնները, դաժանօրէն ճնշած 1483-1484-ի աւատական խռովութիւնը։



                                     

1.4. Պատմութիւն Գաղութատիրական Ժամանակաշրջան

Բացարձակապետութեան ամրապնդման հետ կապուած է արտաքին գրաւումներու քաղաքականութիւնը։ Ծովային առաջին արշաւանքներու կազմակերպիչը եղած է՝ արքայազն Հենրի Ծովագնացը։ Փորթուկալցիները գրաւած են Փորթու Սանթու 1419, Մատէյրա 1420 կղզիները, Ազորեան շարք մը կղզիներ 1432, յենակէտեր ստեղծած՝ Ափրիկէի արեւմտեան ծովափին։ Վասքօ Տա Կամայի կողմէ Հնդկաստան տանող ծովային ուղիի յայտնագործումով 1498 սկսած են Փորթուկալցիներու նուաճումները Արեւելեան Ափրիկէյի մէջ, Հնդկաստանի մէջ եւ Հարաւ-Արեւելեան Ասիոյ մէջ։ Ժզ. դարու 40-ական թուականներուն նուաճած են Պրազիլը: Փորթուկալը իր հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մանուէլ Ա. թագաւորի 1495-1521 օրով գրաւուած են Մոզամպիքը, Կոան եւ Տիուն Հնդկաստանի մէջ, Մալաքքան, Օրմուզը, Մալայ Արքիբէլայոնը եւ քանի մը կղզիներ)։ Հեռաւոր Արեւելեան ամբողջ առեւտուրը անցած է Փորթուկալցիներուն ձեռքը։ Գաղութներու կողոպուտէն ստացուած եկամուտի մեծ մասը բաժին ինկած է աւատական եւ եկեղեցական վերնախաւին։ Հսկայական հարստութեան մուտքը տնտեսական վերելք ապահոված՝ Փորթուկալին։

                                     

1.5. Պատմութիւն Փորթուկալի Տրոհում

Ժզ. րդ դարու բ. կէսէն կը սկսի տնտեսական անկումը։ 1581-ին Սպանիա կը նուաճէ Փորթուկալը։ 1640-ին փորթուկալցիները կապստամբին, որու հետեւանքով Փորթուկալը կանջատուի Սպանիայէն: Թագաւոր կը հռչակուի Պրականսայի դուքսը՝ Խուան Զ.1640-1656։ 1668-ին միայն Սպանիա կը ճանչնայ Փորթուկալի անկախութիւնը։ Սպանական ժառանգութեան 1701-1714 համար պատերազմի մէջ ներքաշուելով Անգլիոյ եւ Հոլանտայի կողմէ, Փորթուկալ փաստօրէն կախման մէջ կիյնայ Անգլիայէն: Տնտեսական եւ մշակութային որոշ վերելք կը նկատուի Խոսէ Ա ի 1759-1777 օրով, երբ երկրին մէջ բարենորոգումներ տեղի կունենան, այսպէս կոչուած, լուսաւորեալ բացարձակապետութեան ոգիով։ Նափոլէոնեան պատերազմներու ատեն 1807-ին Փորթուկալը կը գրաւեն ֆրանսական զօրքերը։ Թագաւորական ընտանիքն ու արքունիքը կը փախչին Պրազիլ:

                                     

1.6. Պատմութիւն Փորթուկալ պետութեան ստեղծում

1808-ին Փորթուկալցի ժողովուրդը կապստամբի ֆրանսական տիրապետութեան դէմ։ 1811-ին ֆրանսացիները ստիպուած կը հեռանան երկիրէն։ 1820-ին Փորթուկալի մէջ կը սկսի քաղքենի յեղափոխութիւնը, որու հիմնական պահանջն էր Սահմանադրական Միապետութեան հաստատումը։ 1822-ին կընդունուի բոլորովին տնտեսական կողմէ ազատ սահմանադրութիւնը, նոյն տարին Պրազիլը ինքզինք անկախ կը հռչակէ եւ կանջատուի Փորթուկալէն։ Սակայն քորթէզներու ընդունած յառաջդիմական վերակազմումներու մասը չիրագործուիր բոլորովին տնտեսական կողմէ ազատ քաղքենի երկչոտութեան պատճառով։ 1824-ին արքայազն Միկէլ Պրաքանսացիին շուրջը համախմբուած աւատակղերական տարրերը պետական յեղաշրջում մը կը կատարեն, երկրին մէջ կը սկսի քաղաքացիական պատերազմը, որ կաւարտի սահմանադրականներու յաղթանակով։ 1834-ին Միկէլ Պրականսացին կը ստիպուի հրաժարիլ գահէն։ Շուտով սահմանադրականներու ձախ թեւը կը հանդիսանայ 1822-ի բոլորովին տնտեսական կողմէ ազատ սահմանադրութիւնը վերականգնելու պահանջով։ Լիզպոնի մէջ կը բռնկի ապստամբութիւն մը, որ 1836-ին կը վերածուի քաղքենի յեղափոխութեան։ Իշխանութեան գլուխ կանցնին ձախ սահմանադրականները կամ սեպտեմբերեանականները, որոնց 1842-ին դուրս կը մղեն աջ սահմանադրականները։ Միանալով կղերա-աւատական տարրերուն հետ, աջ սահմանադրականները կը կազմեն չարթիսթներու "քարթիշթա" պահպանողական կուսակցութիւնը։ Չարթիսթներու պարագլուխ՝ զօրավար Քապրալ, կը հաստատէ ռազմական իշխանութիւնը։ 1846-1847-ի ժողովրդական ապստամբութիւնը կը ճնշուի բանակին օգնութեամբ։ 1851-ին խարթիսթներու ձախ թեւէն եւ սեպտեմբերեանականներէն կը կազմուի "ռեճեներատուշ" "վերածնունդ" կուսակցութիւնը, որու ղեկավար Սալտանեան 1851-1856-ին կը գլխաւորէ կառավարութիւնը, կիրականանան շարք մը տնտեսական եւ նիւթական միջոցառումներ, կը կառուցուի առաջին երկաթուղին 1853։ Դրամատիրութեան զարգացման ու աղքատներու քանակի աճին հետ Փորթուկալի մէջ կը յառաջանայ ընկերվարական շարժում․ մը 1875-ին կը ստեղծուի ընկերվարական կուսակցութիւնը։ Միաժամանակ կը զօրանայ հանրապետական շարժումը, կը ստեղծուի հանրապետական կուսակցութիւնը։ Ի. դարու սկիզբը հանրապետական տրամադրութիւնները կը թափանցեն բանակ եւ նաւատորմ։ 1910-ի քաղքենի յեղափոխութիւնը կը վերցնէ միապետութիւնը։ Փորթուկալ հանրապետութիւն կը հռչակուի։ Սակայն կը պահպանուին կիսա-աւատական ուժեղ մնացուկներ եւ եկեղեցւոյ զօրութիւնը։



                                     

1.7. Պատմութիւն Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ եւ Յետպատերազմեան Շրջան

Փորթուկալը Համաշխարհային Առաջին Պատերազմին 1914-1918 կը մասնակցի Անթանթի կողմէ՝ 1916-ին պատերազմ յայտարարելով Գերմանիոյ։ 1920-ի յեղափոխութեամբ կը վերցուի միապետութիւնը եւ Փորթուկալ կը դառնայ հանրապետութիւն։ 1932-ին իշխանութիւնը կանցնի վարչապետ Անթոնիու Տի Օլիւէյրա Սալազարին, որ յենելով կալուածատէրերու, նիւթական սակաւապետութեան եւ եկեղեցական վերնախաւի վրայ ֆաշիստ կը դարձնէ երկիրը, կարգիլուին բոլոր կուսակցութիւնները։ Սպանացի ժողովուրդի ազգային յեղափոխական պատերազմի 1936-1939 ատեն Փորթուկալ կաջակցի Սպանացի ֆաշիստներուն եւ իտալա-գերմանական ընտելացման վարժանքներուն։ 1974-ի Ապրիլ 25-ի զինուած ապստամբութեամբ կը տապալի ամբողջատիրական կառավարութիւնը "Մեխակներու յեղափոխութիւն", կը թոյլատրուի քաղաքական կուսակցութիւններու գործունէութիւնը։ Անկախութիւն կը ստանան Փորթուկալի ափրիկեան գաղութները։ 1976-ի Ապրիլին կընդունուի նոր սահմանադրութիւնը։

                                     

2. Տնտեսութիւն

Փորթուկալը արդիւնաբերա-գիւղատնտեսական երկիր է։ Արդիւնաբերութեան կարեւոր աւանդական ճիւղերէն է մանածագործութիւնը, գինեգործութիւնը, ձիթաիւղի, ձուկի պահածոներու արտադրութիւնը, խցանակեղեւի մշակումը առաջատար դիրքով աշխարհի վրայ, սեւ եւ գունաւոր մետաղամշակութիւնը, նաւաշինութիւնը։ Զարգացած են նաեւ քիմիական, նաւթավերամշակման, նաւթաքիմիական եւ կրափոշիի արտադրութեան բնագաւառները։ Գիւղատնտեսութեան մէջ կը գերակշռէ հողամշակութիւնը։ Մշակուած հողերու գրեթէ կէսը կը զբաղեցնէ ցանքը։ Արտաքին առեւտրաշրջանառութեան հիմնական գործընկերները Եւրոպական Միութեան երկիրներն են։

Կենդանական Աշխարհ

Միջերկրածովեան տեսակի է, Միջին Եւրոպայի յատուկ տեսակներու լայն տարածմամբ եւ հիւսիս-ափրիկեան ֆաունայի ներկայացուցիչներով ալճերիական ոզնի, սպանական նապաստակ։ Շատ են կրծողները, չղջիկները, թռչուններն ու սողունները։ Ջուրերը հարուստ են ձուկերով։

                                     

3. Բնակչութիւն

Փորթուկալը աշխարհի ամէնէն միատարր ազգային կազմ ունեցող երկիրներէն է։ Բնակչութեան աւելի քան 99%-ը փորթուկալցիներ են, կը բնակին նաեւ 50 հզ․ օտարերկրացիներ։ Պաշտօնական լեզուն փորթուկալերէնն է, կրօնքը՝ կաթոլիկութիւնը։ Բնակչութեան խտութիւնը 1 քմ 2 -ի վրայ 106 մարդ է, ափամերձ քանի մը շրջաններու եւ կղզիներու վրայ՝ մինչեւ 200 մարդ։ Մեծ քաղաքներն են՝ Լիզպոնը եւ Փորթուն։

Լեզու

Փորթուկալ Միացեղ երկիր է, պաշտօնական լեզուն փորթուկալերէնն է, զոր աշխարհի 3 ցամաքամասերուն վրայ կը խօսի շուրջ 184 միլիոն մարդ ամէնէն մեծ փորթուկալախօս երկիրը Պրազիլն է։

Կրօնք

Բնակչութեան 81%-ը կաթոլիկներ են: Մնացեալ քրիստոնեաները կը կազմեն բնակչութեան շուրջ 3.3%-ը։ Իսլամադաւանները կը կազմեն բնակչութեան 0.6%-ը: Լիզպոնի եւ Փորթուի բնակչութեան 200 հազարը հրեաներ են։ Բնակչութեան շուրջ 6.8%-ը աթէիստներ են: