Back

ⓘ Քեսապ




Քեսապ
                                     

ⓘ Քեսապ

Քեսապ, հայկական աւան, Սուրիոյ Լաթաքիա քաղաքէն, 59 քմ դէպի հիւսիս, Կասիոս լերան լանջին։ Քեսապ Լաթաքիա գաւառի 7 շրջաններէն մէկն է, շրջանին կեդրոնն է՝ Քեսապ աւանը։ Քեսապին մաս կը կազմեն նաեւ 12 հայկական գիւղեր։

                                     

1. Աշխարհագրութիւն

Քեսապը կը գտնուի Սուրիոյ Հիւսիս-արեւմուտքը թրքական սահմանին մօտիկ, միջին հաշուով ծովէն 800 մ. բարձրութեան վրայ, սակայն ծովը հեռու չէ, որովհետեւ Գարատուրան գիւղի ծովեզերքը կը գտնուի Քեսապէն 7 քմ դէպի Արեւմուտք։ Շրջանը օժտուած է անտառներով եւ լեռներով ինչպէս՝ Տիւնակ 828 մ., Տափա 983 մ., Չալմա եւ Սելտրան 1129 մ, Կասիոս 1709 մ. բարձրութեամբ։ Կլիման բարեխառն ըլլալով, ձմրան շրջանի բնակչութիւնը կը հաշուէ 2500 հոգի, իսկ ամրան՝ 50.000-էն 60.000՝ Լաթաքիայէն, Հալէպէն, Պէյրութէն եւ Դամասկոսէն եկող թէ՛ հայ, թէ՛ օտար զբօսաշրջիկներու շնորհիւ։

                                     

2. Անուանակոչութիւն

Սուրիոյ մէջ Քեսապ կը ճանչցուի իբրեւ Քասապ, մասամբ պահելով իր հայկական անունը։ Պարագան նոյնը չէ գիւղերու անուններուն, որոնք պետական հրամանով 1964-էն ի վեր կը ճանչցուին արաբական անուններով. Օրինակ՝ Սեւ աղբիւրը կը կոչուի ալ-Սախրա արաբերէն՝ ժայռ, Գարատուրանը՝ ալ-Սամրա Թուխ, Էքիզօլուքը՝ նապաաէին երկու աղբիւր, Պաղճաղազը՝ Մուշրիֆէ լեռնալանջ, Տուզաղաճը՝ Շաճարէ ծառ, Չինարճըգը՝ Այն-ըլ Տլպէ սօսի ծառին աղբիւր, Չագալճըգը՝ Ղազալէ Եղնիկ, Քէօրքիւնէն՝ ալ-Ռապուէ բլուր, Ներքի Գիւղը՝ ալ-Թլալ բլուրներ։ Հայ համայնքը կը շարունակէ գործածել հին անունները։

Քեսապի անուան ծագումը խաչակիրներու լատիներէնով գրուած ժամանկագրութիւններուն մէջ կը յիշուի իբրեւ Քասեմ-պելլա կամ Քազա-պելլա անունով։ Անտիոքի դուքսը Պեմունտ Ա Քասպիս կամ Քասապելլա աւանը կը նուիրէ Պետրոս ճգնաւոր վանականին։ Քասապէլլա իտալերէն կը նշանակէ գեղեցիկ տուն։

                                     

3. Ծագում

Ըստ աւանդութեան Քեսապի առաջին գիւղը եղած է Ներքի Գիւղը կամ Էսկիւրէն։ Գիւղացիները որոշ ժամանակ մը մնալէ ետք Ներքի Գիւղ կը բարձրանան քիչ մը աւելի վեր եւ ներկայ Քեսապին տեղը կը հիմնեն Նոր գիւղը։ Ներքի գիւղի բնակիչները եւ նոր եկողները կը փոխադրուին Նոր գիւղ եւ առաջին գիւղը կը վերանուանուի Ներքի գիւղ։

Ինչ կը վերաբերի Քեսապի ծագումին, կան առնուազն երեք տեսութիւններ՝

  • Կիլիկեան ծագում

Հայերը հոն հաստատուած են Կիլիկեան թագաւորութեան եւ մանաւանդ անոր անկումէն՝ 1375-էն ետք։ Քեսապցիները գաղթած են Սուետիոյ շրջանէն եւ հիմնած Ներքի գիւղը 1500- էն 1525։

  • Մեծն Տիգրանի ժամանակ Հայաստանէն գաղթողներ

Այս վարկածը հիմնուած է Քեսապի եւ Սուետիոյ բարբառներուն նմանութեանը՝ Զանգեզուրի եւ Արցախի բարբառներուն հետ։ Օրինակ՝ պարսկերէնէ եւ քրտերէնէ առնուած բառեր գտնելով Քեսապ-Սուետիա Քիստինակ բարբառին հետ։

  • Անտիոքեան ծագում

Քեսապի հայութիւնը մնացորդացն է հայ գաղթականութեան, որ կը սկսի Է դարուն եւ կը շարունակուի մինչեւ ԺԲ դար։ Մեմլուքեան եւ Օսմանեան արշաւանքներու իբր արդիւնք՝ հայերը պաշտպանուելու համար կը համախմբուին եւ կը հիմնեն Քեսապը եւ նման կղզիացած Լաթաքիոյ եւ Հալէպի գաւառներու մէջ աւաններ ինչպէս՝ Արամօ, Ղնեմիէ, Եագուպիէ։



                                     

4. Բնակչութիւն

Քեսապի եւ իր շրջանի բնակչութեան շուրջ կան քանի մը տուեալներ։ ԺԹ դարու տուեալներուն համաձայն, շրջանի հայութեան թիւը շուրջ 10.000 էր, որոնք կը տարուբերէին հետեւեալ ձեւով՝

  • 1893 թուականի յուշագրութիւն մը շրջանի բնակչութեան թիւը 9.000 անձի շուրջ կը գտնէ։
  • 1848 աւետարանչական միսիոնարներու համաձայն Քեսապ ունէր 300 տուն։
  • 1880 թուականին Կիրակոս Ղազանճեանի համաձայն շրջանը ունէր 6.000 տուն բնակիչ։
  • Հաւանաբար լաւագոյն մարդահամարներէն մէկն է 1911-ի մարդահամարը, զոր պատրաստած է Երուսաղէմի վարդապետ՝ Մովսէս Ոսկերիչեանը: Ըստ Ոսկերիչեանին, շրջանին մէջ կ՚ապրէր 6115 հոգի երկու տարի առաջ տեղի ունեցած էր Կիլիկիոյ ջարդը
  • 1920-ին ուսուցիչ Սիմոն Այանեանի մարդահամարին համաձայն, կը կազմուի երկրորդ եւ ճշգրիտ մարադահամար մը, որ սակայն չընդգրկեր Գարատուրանի եւ Պաշօրտի բնակչութիւնը։ Ըստ Այանեանի, շրջանին մէջ կ՚ապրի 2363 հոգի եւ մօտաւորապէս 779 ՝ այլուր։
  • Բանասէր, պատմաբան, ազգագրագէտ, մատենագէտ, դասախօս եւ ուսուցիչ Յակոբ Չոլաքեան 1993-ի ձմրան կու տայ հետեւեալ պատկերը՝
  • 2004-ին, ըստ սուրիական մարդահամարին, Քեսապի բնակչութեան թիւը 1754 էր։ Հաւանաբար շրջանի գիւղերու մնայուն բնակիչներուն հետ Քեսապը կը հաշուէր շուրջ 2500 հոգի։
                                     

5.1. Պատմութիւն ԺԹ դար

ԺԹ դարու առաջին կիսուն, մինչեւ 1832-ի Եգիպտոսի Իպրահիմ փաշայի Սուրիոյ գրաւումը, Քեսապի բնակչութիւնը կապրի ծանր պայմաններու տակ, ենթակայ սուլթանին կողմէ նշանակուած Անտիոքի կառավարիչի քմահաճոյքներուն։ Իպրահիմ փաշայի կարճատեւ 8 տարուան իշխանութեան ժամանակ եւ շնորհիւ իր հաստատած բարեկարգութիւններուն շրջանը արագ թափով կը զարգանայ։ Գիւղացիները կընդարձակեն իրենց հողերը, կը զարգանայ Քեսապի շուկան, կը բարեկարգուին կարգ մը ճամբաներ։ Գարատուրանի ծովափը իբր նաւահանգիստ գործածելով Քեսապ կարտածէ իր պարտիզպանական բերքը դէպի Փոր Սաիտ եւ Աղեքսանդրիա։

1840-ական թուականներէն սկսեալ Քեսապ կը մտնեն աւետարանչական օտար միսիոնարներ ու կաթողիկէ քարոզիչներ եւ շուտով կը հիմնուի աւետարանական համայնքի եկեղեցին Քեսապի մէջ 1853։ 1861-ին Քեսապի մէջ կը կառուցուի Հայ կաթողիկէ եկեղեցին։ Յետագային կը կառուցուին նաեւ Գարատուրանի 1873, Էքիզօլուքի 1882 եւ Քէօրքիւնայի 1898 Հայ աւետարանական եկեղեցիները։

1890-ական թուականներուն Քեսապի շրջանը կը մտնէ Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը, իսկ 1905-ին Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը։ Կուսակցական գործիչներու աշխատանքը կը խանդավառէ ժողովուրդը եւ բաւական տարածում կը գտնէ երիտասարդ ոյժերու մէջ։ Յետագային այս երիտասարդութիւնն է որ կը հիմնէ Քեսապի Ուսումնասիրաց վարժարանը։

                                     

5.2. Պատմութիւն Ի դարու առաջին կէսը

1909-ի Ատանայի ջարդը եւ 1915-ի Մեծ եղեռնի ազդեցութիւնները ծանր կըլլան շրջանին վրայ։ 1893-ին շուրջ 9000 հոգի հաշուող շրջանի բնակչութեան թիւը 1920-ին կը նուազի եւ կը հասնի 2363 -ի Քեսապ եւ շուրջ 779՝ այլուր։ Գարատուրանի եւ Պաշօրտի բնակչութիւնը նեռարեալ չէ այդ մարդահարի մէջ։ Ընդհանուր բնակչութեան կէսէն աւելի զոհուած է երկու աղետներու ընթացքին։

1919-էն մինչեւ 1920 թրքական վտանգի տակ կապրի շրջանը, սակայն շնորհիւ հայ կամաւորներուն եւ յետագային Քեսապ հաստատուած Հայ Լեգէոնի զինուորներուն վտանգը կը հեռանայ եւ թուրքերը կը լքեն մօտակայ գիւղերը։ 1920-ի Օգոստոս ամսուն շրջանի ընդհանուր ժողովի իբրեւ արդիւնք, ապահովութիւնը պաշտպանելու համար կը հռչակուի զինուորական իշխանութիւն մը։ Փոքր Փռուցիկ զինեալ խումբեր կը հսկեն սահմանները եւ ետ կը մղեն Քեսապ յարձակող մօտակայ գիւղերէն թուրք խուժանները։

1922-ին Քեսապ կը մտնէ ֆրանսացիներու ստեղծած "Աղեքսանդրէթի ինքնավար գաւառի" կազմին մէջ եւ մինչեւ 1938-ի կէսը խաղաղ շրջան մը կապրի։ Սակայն 1938-ին Ֆրանսան Աղեքսադրէթի գաւառը Թուրքիոյ կը "նուիրէ" Թուրքիան Բ համաշխարհային պատերազմէն դուրս պահելու նպատակով։ 1938-ի Յուլիսէն մինչեւ 1939-ի Յուլիս ամիսներու ընթացքին շրջանը կապրի թրքական սպառնալիքի տակ։ Շնորհիւ Անթիլիաս հաստատուած Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանին, գրագէտ Արշակ Չօպանեան|Արշակ Չօպանեան"ին, օտար եւ հայ միութիւններու ջանքերուն 1939-ի Յուլիս ամսուն Ֆրանսա եւ Թուրքիա կը համաձայնին նոր սահմանագծումի մը՝ Քեսապի 2/3-ը մտնելով Սուրիոյ ֆրանսական սահմանին մէջ մնացեալ 1/3-ը մնալով թրքական սահմանէն ներս։

1940-էն մինչեւ 1946 կարճատեւ շրջան մը ֆրանասական իշխանութեան տակ մնալէ ետք, Քեսապ վերջնականօրէն կը մտնէ սուրիական պետութեան սահմաններէն ներս։

1946-1947-ի հայրենադարձութիւնը կը դատարկէ շրջանի բնակչութեան 2/3-րդը։ Հայրենիք կը ներգաղթեն 2407 հոգի։



                                     

5.3. Պատմութիւն Ի դարու երկրորդ կէսը

1947-ի հայրենադարձութենէն մինչեւ 1960 տասնամեակի սկիզբը Քեսապէն դէպի Լաթաքիա, Հալէպ, Դամասկոս եւ Պէյրութ արտագաղթի թիւը կաւելնայ։ Աշխատող ձեռքերու չգոյութեան պատճառով, գիւղացիները կը ստիպուին անասնապահական, ծխախոտի եւ շերամափուծական տնտեսութիւնը փոխարինել խնձորենիներու բերքով։ Խնձորի բերքին եկամուտը շատ շահաբեր էր գիւղացիին համար։ Նիւթական պայմանները օր ըստ օրէ կը բարելաւուին եւ շնորհիւ շրջանի կլիմային Քեսապ կը դառնայ Սուրիոյ նշանաւոր ամառանոցներէն մէկը։

1960-ական թուականներէն սկսեալ սուրիահայ կարգ մը միութիւններ Քեսապիի մէջ կը հիմնեն սեփական բանակավայրեր, կեդրոններ եւ շէնքեր ինչպէս՝ Հ.Մ.Ը.Մ ի բանակավայրը՝ Էքիզօլուք, Ս.Օ.Խ ի կազդուրման կայանը՝ Գալա, Հայ աւետարանական Ջանից միութեան կերդրոնը՝ Քեսապ, Հ.Մ.Մ ի բանակավայրը՝ Գարատուրան, Մխիթարեան վարժարանի բանակավայրը՝ Գարատաշ, Հ.Բ.Ը.Մ ի բանակավայրն ու կազդուրման կայանը՝ Քեսապ, եւայլն։

Հալէպէն, Լաթաքիայէն, Պէյրութէն ամառանոց եկողներ կը կառուցեն անձնական տուներ. ելեկտրական եւ հեռաձայնային ցանցերը կը տարածուին Քեսապի բոլոր գիւղերուն մէջ։ Ճամբաները կասֆալթապատուին, ջուրը հասանելի կը դառնայ բոլորին, հին բնակարանները կը նորոգուին ու կօժտուին ամէնէն արդիական սարքաւորումներով։ Քեսապցին 1960-ական թուականներու սկիզբէն մինչեւ 2014-ի Մարտ ամիսը կապրի խաղաղ եւ բարգաւաճ շրջան մը, որ կը խախտի Քեսապ խուժող "Սուրիական ազատ բանակի" եւ այլ ոյժերու կողմէ, որոնք Քեսապ կը մտնեն Թուրքիայէն, շնորհիւ վերջինին բերած գաղտնի աջակցութեան։

                                     

5.4. Պատմութիւն Ի դար եւ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմը

21 Մարտ, 2014-ի առաւօտեան Թուրքիայէն Քեսապ կը ներխուժեն զանազան զինեալ խմբաւորումներ, որոնք մաս կը կազմեն "Սուրիոյ ազատ բանակ" ին ինչպէս՝ Ժապհաթ ալ նուսրա, Անսար ալ շամ եւ Շամ ալ իսլամի։ Սուրիական բանակի օգնութեամբ գիւղացիներուն բացարձակ մեծասմանութիւնը շրջանէն կը հեռանայ դէպի Լաթաքիա, Այնճար եւ Պէյրութ։ Տարիքի եւ կամ առողջական պայմաններու բերումով շրջանին մէջ կը մնայ շուրջ 40 հոգի։

Երեք օր տեւող պատերազմէն ետք շրջանը ամբողջովին կանցնի "Սուրիական ազատ բանակ" ի զինեալ ուժերու ձեռքը։ Մօտաւորապէս երեք ամիս ետք՝ 15 Յունիս, 2014-ին սուրիական բանակը կազատագրէ Քեսապը եւ գիւղացիք կը վերադառնան քանդուած, կողոպտուած եւ կամ այրած իրենց տուները։ Եկեղեցիներ, մշակութային կեդրոններ հրոյ ճարակ դարձած, գերեզմաններ պղծուած, գործատեղիներ, պանդոկներ կողոպտուած եւ անգործածելի դարձած էին։

Շնորհիւ սփիւռքի հայութեան շտապ օգնութեան եւ գիւղացիներու համագործակցութեան ելեկտրական հոսանքը, հեռաձայնային կապերը շուտով կը վերահաստատուին։ Գիւղացին առիթը կունենայ 2014-ի խնձորի բերքը հաւաքելու եւ անոր հասոյթով անմիջական ծախսերը հոգալու։ Շուրջ 250 ընտանիքներ վերջնականապէս կը վերադառնան իրենց բնակարանները։

Ներկայիս, 2014-2017 ետք, համեմատաբար խաղաղ շրջան մը կ՛ապրի Քեսապի եւ իր գիւղերու հայութիւնը։ Վերաշինական աշխատանքը տարիներու ընթացքին կ՛աշխուժանայ եւ շնորհիւ գիւղատնտեսութեան վնասները հատուցում կը ստանան։

                                     

6.1. Կրօն Քեսապի եկեղեցիները

  • Հայ աւետարանական Ս. Երրորդութեան եկեղեցիի շինարարութիւնը կը սկսի 1912-ին սակայն անաւարտ կը մնայ մեծ Եղեռնի պատճառով։ 1978-ին կը նշուի եկեղեցւոյ հիմնադրութեան 125 ամեակը։ Եկեղեցին կը հրկիզուի 2014 -ին Սուրիոյ ազատ բանակի եւ իրենց դաշնակիցներու կողմէ
  • Հայ առաքելական Ս. Աստուածածին եկեղեցին- հիմնադրութեան թուականը անյայտ։ Եկեղեցին նորոգուած է 1880- ին, ներքնամասը բարեզարդուած 1992-ին եւ մասամբ վերանորոգուած 2014-15 թուականներուն՝ յետ սուրիական քաղաքացիական պատերազմի կրած վնասներուն։
  • Հայ Կաթողիկէ Ս. Միքայէլ Եկեղեցի, որուն բացումը կը կատարուի 1925-ին։

Քեսապի մէջ կը գործէ նաեւ մզկիթ մը, որ հիմնուած է 1970-ական թուականներուն տեղացի եւ այցելու արաբներու համար։ Քեսապի գերեզմանատունը կը գտնուի գիւղին մօտ բլուրի մը լանջին։

                                     

6.2. Կրօն Քեսապի գիւղերու մէջ գործող եկեղեցական կայքեր

  • Ներքի Գիւղի Ս. Աստուածածին մատուռը, ուր ամէն տարի Օգոստոսին, Ս. Աստուածածնայ տօնին առթիւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդը կը կատարէ Ս. Պատարագը։ Մատուռը կը գտնուի նշանաւոր աղբիւրին քով: Աղբիւրը շինած են Քեսապ հաստատուած առաջին քեսապցիները։
  • Վարի Պաղճաղազի հայ կաթողիկէ եկեղեցին եւ վանքը հիմնուած 1905-ին եւ վերանորոգուած 2003-ին։
  • Գարատուրանի ծովու թաղի Ս. Ստեփանոս մատուռը կը վերանորոգուի 1987-ին շնորհիւ "Երկիր եւ մշակոյթ" միութեան տարած ջանքերուն։
  • Սեւ Աղբիւրի ասորի վանք հիմնուած 1990-ին։
  • Գարատուրանի աւետարանական եկեղեցին հիմնուած 1873-ին, կը վերանորոգուի 1986-ին։
  • Քէօրքիւնէ-Էքիզօլուքի աւետարանական միացեալ եկեղեցին՝ հիմնուած 1899-ին։
  • Գարատուրանի կեդրոնական թաղի Ս. Աստուածածին մայր եկեղեցին կառուցուած՝ 1890-ին։ 1942-ի գետնասահքը հիմնյատակ կը կործանէ եկեղեցին։ 1961-ին նախկին եկեղեցւոյ տեղէն քիչ անդին կը վերակառուցուի Ս. Աստուածածինը։
  • Էքիզօլուքի Էմմանուէլ աւետարանական եկեղեցին որուն հիմը դրուած է 1911-ին. Եկեղեցւոյ շինարարութեան աշխատանքը կ՚աւարտի 1956-ին։


                                     

7. Տնտեսութիւն

Քեսապի տնտեսութիւնը մինչեւ Ի. դարու կէսերը կեդրոնացած էր հողագործութեան, պարտիզպանութեան, եւ անասնապահութեան վրայ։ Գիւղացին ունէր արտեր, ուր ամրան ամիսներուն ցորենը կը հնձէին. կար նաեւ ծխախոտի հողագործութիւնը, որ պետութեան կողմէ ծանր տուրքերու հարկադրուած էր։

Պարտիզիպանութեան մէջ հիմնական տեղ ունէին ձիթենին, թզենին, թթենին եւ մանաւանդ որթատունկը։ Կային նաեւ այլ տեսակի ծառեր, օրինակ՝ տանձենի, ընկուզենի, խնձորենի։ Թութէն օղի կը պատրաստէին, թուզը կը չորցնէին եւ չիրը ձմրան հողագործը իբր պաշար հետը գործի կը տանէր։ Շրջանը հարուստ էր ընտիր զանազան տեսակի խաղողներով։ Խաղողէն եւ թուզէն կը պատրաստէին պաստեղը, խաղողի հիւթէն կը պատրաստուէր նաեւ ռուպը պէքմէզ։

Անասնապահութիւնը տարածուած էր բոլոր գիւղերուն մէջ՝ ամէն ընտանիք ունէր քանի մը կով, ոչխար եւ էշ:։ Ձմերան քեսապցին կը դառնար որսորդ ու կաքաւի, նապաստակի եւ վայրի խոզի որսորդութեամբ կը զբաղէր։ Որսորդութիւնը գլխաւոր ժամանցն էր։

Քսաներրորդ դարու կիսուն տնտեսութիւնը հետզհետէ կը փոխուի եւ կը կեդրոնանայ խնձորի պարտիզպանութեան շուրջ. Քսաներրորդ դարու վերջաւորութեան չկար քեսապցի ընտանիք մը որ խնձորի պարտէզ չ՚ունէր. Քեսապի շատ յարգի խնձորը կ՚առաքուէր մինչեւ Հալէպ, Դամասկոս եւ Լաթաքիա, ուր կը ծախուէրբարձր գինով։ Տնտեսական այս վերելքը ծաղկ կու տայ շինարարական աշխատանքի եւ ելեկտրական, հեռաձայնային ցանցերու տարածման Քեսապի եւ բոլոր գիւղերու մէջ։ Կը կառուցուին պանդոկներ, ճաշարաններ զբօսավայրեր, ընդունելու համար յիսուն հազարի հասնող ամառանոց եկող զբօսաշրջիկները։

                                     

8. Քեսապ աւանը

Ի.դարու սկիզբը Քեսապը կը բաղկանար 3 թաղերէ՝ Արեւմտեան, կեդրոնական եւ արեւելեան պատսպարուած 3 կողմէ լեռներով։ Շինարարական մեծ թափ մը կը սկսի Ատանայի ջարդէն ետք սակայն կանգ կ՛առնէ 6 տարի ետք 1915։ Այս շրջանին է որ կը շինուի գրադարանը, Սահակեան դպրոցը, Աւետարանական համայնքի դպրոցը։

Ուսումնասիրաց վարժարանի, Լատին եկեղեցւոյ եւ դպրոցի, երկյարկանի բնակարաններու շինութիւնը եւ վերանորոգումը կը սկսի 1920 թուականներուն։ Կը բարեկարգուին նաեւ փողոցներն ու գիւղի հրապարակը։

1952-ին քեսապ կ՛ունենայ ելեկտրականութիւն, ջուրի ցանց, կոյուղի։ Քաղաքապետարանը կ՛ունենայ մնայուն եւ բաւարար պաշտօնէութիւն։

Իա. դարու սկիզբը Քեսապը բոլորովին կը կերպարանափոխուի, դեռ կը մնան քանի մը կարմիր կղմինտաւոր տուներ, սակայն անոնց կողքին կը բարձրանան 5-էն 6 յարկանի շէնքեր, տասնեակ մը պանդոկներ, ճաշարաններ, զբօսավայրեր եւայլն։ Պահելու համար գիւղի հին տուներու ոճը "Երկիր եւ Մշակոյթ" միութիւնը կեդրոնական թաղի տուներէն մէկը կը գնէ Ի. դարու վերջաւորութեան եւ կը նորոգէ կարելի եղածին չափ պահելով իր նախատիպարը։

Ներկայիս Քեսապ օժտուած է հեռաձայնային ցանցով։ Արհեստագիտութիւնը հասանելի է բոլորին ։ Քեսապ համացանցով կապուած է աշխարհի բոլոր երկրամասերուն հետ։

                                     

8.1. Քեսապ աւանը Դպրոցներ

Քեսապի մէջ տարիներու ընթացքին գործած են առնուազն 3 տարբեր տեսակի դպրոցներ համապատասխանելով 3 համայնքներուն բնակչութեան աճին։ Այսպէս՝

  • Առաքելական համայնքի դպրոցը հիմնուած էր 1848-ին իբր Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վարժարան եւ գործած է աւելի քան 60 տարի 1848-1909։ Կիլիկիոյ ջարդին դպրոցը եւ եկեղեցին կը հրկիզուին։ 1909-ին Սահակ Վեհափառի նիւթական օգնութեամբ դպրոցը կը վերաշինուի եւ կը վերանուանուի Սահակեան վարժարան։ 1924-ին դպրոցը կ՛ըլլայ երկսեռ եւ կը գոյատեւէ մինչեւ 1962։
  • Կաթողիկէ վարժարաններ,որոնք գործած են զանազան ընդմիջումներով 1864-էն մինչեւ 1948։ 1948-էն մինչեւ 1967 համայնքի վարդապետներու տեսչութեամբ դպրոցը կը գոյատեւէ 40-էն 50 աշակերտութեամբ։ 1974-ին կը վերաբացուի Բարեյուսոյ վարժարանը ունենալով մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի բաժին։ 1997-ին հիմնովին կը նորոգուի Բարեյուսոյ վարժարանը շնորհիւ Կիւլպէնկեան հաստատութեան նիւթական օժանդակութեան։
  • Աւետարանական համայնքի Առաջին վարժարանը գոյատեւած է 6 տարի՝ 1849-էն մինչեւ 1855։ 1855-էն ետք աւետարանական համայնքը կ՛ունենայ աղջկանց եւ մանչերու զոյգ վարժարաններ, որոնք կը գործեն մինչեւ 1915։ 1924-ին կը վերաբացուի վարժարանը եւ կը կոչուի նահատակաց միացեալ երկսեռ վարժարան, որ կը գործէ մինչեւ այսօր։ Վարժարանը ունի դպրոցի աշակերտութեան համար հանրակառք։ 2002-03 տարեշրջանին աշակերտութեան թիւը կը հասներ 64-ի։
  • Ազգային Ուսումնասիրաց Վարժարանը ՝ հիմնուած 1933-ին, ուր ներկայիս կը գործէ իբր շրջանի ազգային միակ վարժարանը։ Ունի երկսեռ աշակերտութիւն եւ աշակերտական հանրակառքի դրութիւն։ Վարժարանը հիմնովին կը նորոգուի 1996-ին օժտուելով համակարգի սենեակով եւ կեդրոնական ջերուցումի դրութեամբ։ 2002-ին վարժարանը կը ստանայ պետական արտօնագիր իբր միջնակարգ այսինքն 9 տարի դպրոց եւ Թ. դասարանի շրջանաւարտները կը մասնակցին պետական Պրովէի քննութիւններուն։ 2002-03 տարեշրջանին, աշակերտութեան թիւը 151-էն բարձրանալով, 2007-08 տարեշրջանին կը հասնի 226-ի։ Ներկայիս աշակերտութեան թիւը կ՛անցնի 300-ը։
  • Պետական երկրորդական վարժարան ը, որ կը գործէ 1960-ական թուականներէն իվեր։ Ունի մինչեւ պետական պաքալորիայի դասարան։
                                     

9. Շրջանի գիւղերը

Շրջանը ունի 11 բնակելի գիւղեր եւ 1 ձմրան ամայի գիւղ՝ Պաշօրտը։ Բնակուող գիւղերն են՝

  • Վարի Պաղճաղազ
  • Չագալճըգ
  • Գարատաշ տես Գարատուրան
  • Չինարճըգ կամ Չինար
  • Ներքի Գիւղ կամ Էսկիւրան եւ Խայիթ
  • Տուզաղաճ
  • Էքիզօլուք
  • Վերի Պաղճաղազ
  • Սեւ Աղբիւր Կամ Գայաճըք
  • Գարատուրան կամ Գալատուրան
  • Քէօրքիւնէ
                                     

9.1. Շրջանի գիւղերը Գիւղական սարքեր

Մինչեւ Ի. դարու վերջին տասնամեակները Քեսապի ամէն մէկ գիւղ ունէր որոշ սարքաւորումներ, որոնք բոլորին կողմէ կը համարուէին համայնքային պատկանելիութիւն։ Այսպէս՝

  • Ջաղացքներ ցորենէն ալիւր պատրաստելու համար: Գոյութիւն ունէին գլխաւորաբար Քեսապի եւ մեծ գիւղերու մէջ։
  • Առուներ, որ աղբիւրի ջուրը պարտէզներ հասցնեն հերթով ջրելու համար պարտէզի բանջարեղէնները։
  • Գիւղը ունէր աղբիւր ուրկէ կուժերով տուն ջուր կը փոխադրէին. Ծաւալուն գիւղերը ունէին մէկէ աւելի աղբիւրներ։
  • Սանտ՝ քարէ շինուած սարքեր, ուր ցորենը կը ծեծէին մանր ձաւար պատրաստելու համար։
  • Գրեթէ ամէն թաղ ունէր իր թոնիրը, ուր հերթով հաց կ՛եփէին գիւղացիք։
  • Կալեր՝ ուր ցորենը կը զատէին յարդէն- Կալերը բացօթեայ հովասուն տեղեր կ՛ըլլային որպէսզի հովը յարդը զատէ ծանր ցորենէն։

Իա. դարուն այս սարքաւորումները տեղ-տեղ կը մնան, սակայն չեն գործածուիր, որովհետեւ ելեկտրականութիւն կայ բոլոր գիւղերուն մէջ, տեսակ-տեսակի փուռեր կան Քեսապի եւ մեծ գիւղերուն մէջ, ճամբաները ասֆալթապատ են եւ գրեթէ ամէն ընտանիք ունի անձնական փոխադրամիջոց։ Նախկին գիւղական դժուար կեանքը կը փոխարինուի արդիական միջոցներով հարուստ միջավայրով մը եւ այսպէս կալերը, թոնիրները, սանտերը, աղբիւրները, եւայլն կը դառնան աւելորդ։

                                     

10. Աղբիւրներ

  • Յակոբ Չոլաքեան, "Քեսապ", Ա. հատոր, Հալէպ, 1995
  • Պէյրութի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Ալպոմ Քեսապի եւ շրջակայից- Պէյրութ, 1955
  • Սուրիական մարդահամար
  • Քեսապցիներ Քեսապի համար կայքէջ- www.kessabtsiner.com
  • Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Կայքէջ www.keaofla.com
  • Լոս Անճըլեսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - Քեսապն ու քեսապցին - Լոս Անճըլես 2011
  • Յակոբ Չոլաքեան, "Քեսապ", Գ. հատոր, Հալէպ, 2004
  • Լոս Անճըլէսի Քեսապի Ուսումնասիրաց Միութիւն - տարեկան գրքոյկ 25 թիւ՝1991-2015
  • Հայկական Գիւղերը. Պատմական Ակնարկ
  • Հայկական Սովետական Հանրագիտարան - Հատոր 4, 7, 12 - Երեւան 1974-1986
  • Յակոբ Չոլաքեան, "Քեսապի երեք օրերը", Երեւան, 2014
  • Յակոբ Չոլաքեան, "Քեսապ", Բ. հատոր, Հալէպ, 1998